οπτικοποίηση της πολιτικής – εκλογές, τηλεόραση και πολιτικός λόγος

November 12, 2010 § Leave a comment

Τηλε-εκλογές, ΜΜΕ, εμμονή στην εικόνα, πολιτική και θέαμα, διασημότητες, απουσία ουσιαστικού πολιτικού διαλόγου, κινήσεις εντυπωσιασμού, απειλές, υπερβολές και πολλά ακόμη, θα μπορούσαν να είναι οι υπότιτλοι των αυτοδιοικητικών – και όχι μόνο – εκλογών.

Γι αυτό το λόγο και μεταφέρουμε κάποια  αποσπάσματα από το βιβλίο του Νίκου Δεμερτζή, (Πολιτική Επικοινωνία. Διακινδύνευση, δημοσιότητα, Διαδίκτυο, Παπαζήση, Αθήνα, 2002), καθηγητή στο Τμήμα Επικοινωνίας & ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μακροσκελής η αναφορά, αλλά αξίζει τον κόπο…

[…]

Οπτικοποίηση του Δημόσιου Λόγου

Θα ξεκινήσουμε και πάλι από μια θεμελιώδη θέση του Lippmann: «ο κόσμος που είμαστε υποχρεωμένοι να πραγματευθούμε είναι εκτός προσιτότητας, εκτός θέας, εκτός διάνοιας. Πρέπει να εξερευνηθεί, να καταγραφεί και να πλαστεί με τη φαντασία». Πόσο μάλλον στις μέρες μας, που οι κοινωνίες απέκτησαν με τον καιρό έναν άνευ προηγουμένου περίπλοκο και αδιαφανή χαρακτήρα. Έτσι, η γνώση μας για το κοινωνικό μας περιβάλλον δεν στηρίζεται σε άμεση βιωματική εμπειρία, αλλά σε πληροφορίες τρίτων. Το μεγαλύτερο μέρος της γνώσης που έχουν οι άνθρωποι γύρω από την πολιτκή και την οργάνωση της δημόσιας σφαίρας στηρίζεται σε εντυπώσεις και γνώμες που σχηματίζουν βάσει πληροφοριών που δέχονται από τα μαζικά μέσα επικοινωνίας. Η γνώση τους γύρω από τα δημόσια πράγματα είναι ως επί το πλείστον δευτερογενής, και γι’ αυτό επισφαλής ως προς την επιστημολογικής της εδραίωση.

Αυτό είναι έκφανση της μεσοποιημένης (mediatized) εμπειρίας των υποκειμένων της εποχής της ύστερης νεωτερικότητας. Τα ΜΜΕ δεν αντανακλούν απλώς και δεν ορίζουν μόνον, αλλά αποτελούν μέρος της πραγματικότητας για την οποία πληροφορούν. Δηλαδή, συγκροτούν εν μέρει την κοινωνική πραγματικότητα, αποτελούν αναπόσπαστο μέρους τους, έτσι ώστε να μην μπορούμε πλέον να ισχυριστούμε ότι υπάρχει μια πιο πραγματική πραγματικότητα, πέρα από εκείνη που μεσολαβούν, διηγούνται και εξεικονίζουν τα ΜΜΕ. Εδώ και μερικές δεκαετίες η μαζική πολιτική επικοινωνία προσδιορίσθηκε από την κυριαρχία της τηλεόρασης. Αυτό σημαίνει ότι, όπως και με τους άλλους τύπους επικοινωνίας, η πολιτική επικοινωνία καταλαμβάνεται από το Οπτικό και τη λογική του θεάματος (το Εικονικό). Έτσι, κατά ένα μεγάλο μέρος, η πολιτική συμπεριφορά των ατόμων και των ομάδων υφίσταται ως ανταπόκριση σε πολιτικές εικόνες, μια και η πολιτική διαδικασία ορίζεται και συγκροτείται ολοένα και περισσότερο από και με εικόνες. Εικόνες, που σύμφωνα με τον Edelman λειτουργούν ως «συμπυκνωτικά σύμβολα» (condensation symbols – σε αντίθεση με τα «αναφορικά» {referential} σύμβολα), ως συναισθηματικές δηλαδή αναπληρώσεις της απουσίας άμεσων, και από πρώτο χέρι, πολιτικών εμπειριών.

Η τηλε-οπτικοποίηση της πολιτικής σημαίνει πριν απ’ όλα τη βαθμιαία αντικατάσταση του πολιτικού Λόγου (discourse) και του δημόσιου διαλόγου από τη στατική αλλά και την κινούμενη εικόνα. Λόγω της αμεσότητας της μετάδοσης και του συνδυασμού ήχου, λόγου και εικόνας, το μέσο τηλεόραση έχει επιφέρει ανεπιστρεπτί στη δημόσια σφαίρα έναν διαχωρισμό ανάμεσα σε εμπειρία και συμμετοχή. Από τη μια μεριά ο πολίτης-τηλεθεατής γνωρίζει και έρχεται σε επαφή μέσω της τηλεόρασης με μια πλειάδα γεγονότων και καταστάσεων, από την άλλη μεριά όμως η εμπειρία της θέασης δεν μπορεί να υποκαταστήσει την εμπειρία της πραγματικής συμμετοχής. Η αμεσότητα της τηλεοπτικής μετάδοσης δεν αντικαθιστά το πραγματικό γεγονός της μετοχής στη δημόσια σφαίρα. Το να βλέπεις δεν είναι το ίδιο με το να συμμετέχεις, όσο κι αν η επίγνωση ότι και οι άλλοι παρακολουθούν γεννά μιαν αίσθηση κοινότητας, μια ίσως, κατά την άποψη του Thompson, άλλη μεσοποιημένη δημόσια σφαίρα.

Οπτικοποίηση του δημόσιου λόγου σημαίνει πως στην πολιτική επικοινωνία μέσω της (εμπορικής) τηλεόρασης ό,τι λαμβάνει χώρα γίνεται πρωτίστως για να θεαθεί και όχι για να διαβασθεί ή να ακουσθεί. Και θέαση βεβαίως δεν σημαίνει διαλογίζεσθαι αλλά μια διαδικασία αναγνώρισης πραγμάτων και συμβάντων που υφίστανται αφ’ εαυτών και δεν εγείρουν διερωτήσεις περί του πρακτέου ή περί του αληθούς. Σημαίνει ταυτοχρόνως όμως και δραματοποίηση της μετάδοσης (αρνητισμός, συγκρούσεις, μουσική επένδυση, κλπ), ακριβώς γιατί έτσι διασφαλίζεται η αυξημένη τηλοψία. Η επιδίωξη υψηλών θεαματικοτήτων επιφέρει δύο τουλάχιστον συνέπειες: α) Στην κάλυψη πολιτικών γεγονότων (προεκλογικές εκστρατείες, συγκεντρώσεις, κομματικά συνέδρια κλπ) και στην οργάνωση πολιτικών συζητήσεων τα κανάλια δείχνουν μια γενική προτίμηση στα σύντομα και προσωρινά και επίκαιρα θέματα. Οι εκπομπές σχεδιάζονται, προπαρασκευάζονται και μεταδίδονται από τους επικοινωνητές με σκοπό την άμεση απόδοση αποτελέσματος, β) Η ενημερωτική λειτουργία των τηλεοπτικών εκπομπών πολιτικής επικοινωνίας σύγχέεται βαθμηδόν με την, κύρια ας μην το ξεχνάμε, ψυχαγωγική λειτουργία της τηλεόρασης. Αναπόφευκτα, στην σημειωτική της τηλεόρασης η πολιτική αποδίδεται με μια ελαφρότητα και τείνει να ενσωματωθεί στην ροή του υπόλοιπου ψυχαγωγικού προγράμματος, ως μια από τις πιθανές του όψεις. Αυτό φυσικά δεν είναι άσχετο από τις στάσεις του πολιτικού κυνισμού και αποξένωσης που χαρακτηρίζουν το αδιάφορο (inadvertent) κοινό που παρακολουθεί πολιτικές εκπομπές όχι τόσο γιατί ενδιαφέρεται για την πολιτική αλλά γιατί αποτελούν μέρος του προγράμματος.

[…]

Προσωποποίηση της Πολιτικής

Η προσωποποίηση της πολιτικής είναι η τέταρτη μεσο- και μακρο-σκοπική επίδραση της τηλεόρασης στη δημόσια σφαίρα. Η σημασία της προσωποποίησης της πολιτικής διαδικασίας δεν έγκειται απλώς στο ότι δίδεται πλέον περισσότερη προσοχή στις προσωπικότητες της πολιτικής από ότι στα πολιτικά θέματα. Έγκειται μάλλον στο ότι για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στις δυτικές κοινωνίες η ίδια η πολιτική ως έννοια κατανοείται και υφίσταται μόνο δια μέσου των πρωταγωνιστών της και της εικόνας τους. Ο κόσμος των πολιτικών ιδεών, των πολιτικών διακυβευμάτων και των ιστορικών μηχανισμών που τις υποστηρίζουν μετατρέπεται βαθμιαίως σε ένα ρεπερτόριο προσωπικοτήτων και διασημοτήτων που ενεργούν βάσει των κανόνων της βιομηχανίας του θεάματος και της κουλτούρας της προβολής.

Η έμφαση των προσώπων στην πολιτική επικοινωνία δεν επινοήθηκε από την τηλεόραση. Υπήρχε πολύ πριν από αυτήν. Με την τηλεόραση όμως απέκτησε έναν μόνιμο και ίσως μη αντιστρέψιμο χαρακτήρα. Δίδεται πλέον προδήλως άνισο βάρος στις λεπτομέρειες της παρουσίασης και τστο στυλ του διαλόγου παρά στο ίδιο του το περιεχόμενο. Με τα χρόνια, η αμεσότητα της τηλεόρασης καλλιέργησε μια «εκ του σύνεγγυς άποψη» της πολιτικής: προσκαλεί ξένους στο σαλόνι μας που κατά τα άλλα δεν θα είχαμε ποτέ την ευκαιρία να τους γνωρίσουμε από κοντά. Τους ενσωματώνει στο οικείο μας περιβάλλον και τους κάνει δικούς μας. Και τούτο διότι η τηλεόραση κινητοποιεί έναν, θα λέγαμε, ρεαλισμό των αισθήσεων (της όρασης και της ακοής) και καλλιεργεί στον θεατή την εντύπωση πως ό,τι ακριβώς βλέπει ανταποκρίνεται σε ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα – γεγονός βεβαίως που δεν ισχύει.

Εκείνο που όντως όμως ισχύει τις περισσότερες φορές είναι η από μέρους του πολίτη-τηλεθεατή προβολή των δικών του συνειδητών αιτημάτων και ασυνείδητων επιθμιών στο πρόσωπο του πολιτικού με τον οποίο τείνει και να ταυτισθεί φαντασιακά. Από την μεριά τους, ακολουθώντας τις τεχνικές της βιομηχανίας του θεάματος, οι πολιτικοί που εμφανίζονται στην τηλεόραση απεκδύονται από τα ατομικά και φυσικά τους χαρακτηριστικά και υποβάλλονται σε μια ορισμένη σημειολογική επεξεργασία κατά την οποία μετατρέπονται σε εικόνες του εαυτού τους, σημαίνοντας και προωθόντας ταυτοχρόνως τα κόμματά τους και την ιδεολογία τους. Χάνουν, έτσι, ή τείνουν να χάσουν την αυθεντικότητά τους. Παρουσιάζουν έναν εαυτό σχεδιασμένο για να ελκύσει την προσοχή και να γίνει πρωτίστως αντικείμενο θέασης και όχι αφορμή νοητικής επεξεργασίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο το πρόσωπο μετατρέπεται σε προσωπείο, ο πολιτικός αποκτά ένα οιονεί πρόσωπο δεδομένου ότι δημιουργείται μια κατά συνθήκη οικειότητα ακόμα και όταν αποκαλύπτονται στην κάμερα αθέατες όψεις της ιδιωτικής του ζωής. Προκύπτει λοιπόν μια κατ’ ουσία προσλαμβανόμενη οικειότητα που ναι μεν είναι πλαστή, είναι ένα ψευδογεγονός, πλην όμως είναι και απτή, αποτέλεσμα της ταύτισης του θεατή με την εικόνα (του). Και τούτο, διότι ο τονισμός του προσώπου ενέχει σαγηνευτικές λειτουργίες που επιτείνονται όταν η όλη παρουσίαση δραματοποιείται. Μπορεί κανείς να «νοιώσει» απευθείας την συναισθηματική κατάσταση του πολιτικού όταν αυτός παρουσιάζεται στην – ούτως ή άλλως – σκηνοθετημένη τηλεοπτική εκπομπή, αλλά δεν μπορεί εξίσου απευθείας να διαγνώσει τις μελλοντικές συνέπειες της πολιτικής του.

Όπως έχει ειπωθεί, η τηλεόραση έχει διαμορφώσει έναν ειδικό τύπο «πολιτικού χαρίσματος»: ένα εγκόσμιο τηλεοπτικό χάρισμα που στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στο προσωποπαγές ύφος της πολιτικής επικοινωνίας. Ταλαντούχος πολιτικός θεωρείται πλέον ο πολιτικός εκείνος που, συν τοις άλλοις, έχει τηλεοπτικές προδιαγραφές, έχει τηλεγένεια. Αυτό το χάρισμα δημιουργεί μια κατάσταση συμπαθητικής εγγύτητας που υπόσχεται στον πολιτικό, και συχνά του εξασφαλίζει, το απυρόβλητο, ανεξάρτητα από τις συγκεκριμένες επιδόσεις του κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του. Αρκεί, πολλές φορές να τον «θέλει» η κάμερα. […]

Η προσωποποίηση της πολιτικής επιφέρει δύο τουλάχιστον συνέπειες στη δημόσια σφαίρα:

α) Στη σύγχρονη πολιτική επικοινωνία, η ετερογένεια των απόψεων, η συχνά περίπλοκη υφή των συζητούμενων θεμάτων και η αξιολόγηση της ακολουθητέας πολιτικής που απαιτεί ανακατανομή υλικών και ανθρωπίνων πόρων συχνά παρακάμπτονται από τα πρωτεία της εικόνας των προσώπων που συμμετέχουν. Όσο μάλιστα τα μηνύματα απευθύνονται σε ένα αδρανές ή και αδιάφορο κοινό τόσο περισσότερο βαρύνει το φαίνεσθαι από το περιεχόμενο αυτών που λέγονται ή εξυπονοούνται. Αυτά τότε προσαρμόζονται στα έτοιμα διχοτομικά σχήματα: ειλικρινής-ανειλικρινής, δυναμικός-άτονος, ζεστός-ψυχρός, ευχάριστος-δυσάρεστος, συμπαθητικός-αντιπαθής, όμορφος-άσχημος, οξύνους-βραδύνους και ούτω καθεξής. Κατά μία έννοια και μέχρι ενός ορίου λοιπόν, η αναζήτηση του πρακτέου και της αλήθειας αντικαθίστανται από τις εντυπώσεις. Πολιτικές αρχές, αξίες, προγράμματα, μέθοδοι και στρατηγικός σχεδιασμός έρχονται σε δεύτερη μοίρα απέναντι στα όποια προσωπικά προσόντα που αναδεικνύονται και τονίζονται από την τηλεοπτική τεχνολογία και σκηνοθεσία.

β) Σε συνδυασμό με τις τάσεις απομάκρυνσης σημαντικών ποσοστών του εκλογικού σώματος από τα παραδοσιακά κόμματα, σε αρκετές δυτικές χώρες, όπως επίσης και σε συνδυασμό με την αύξηση των πολιτικά αδιάφορων ψηφοφόρων, η προσωποποίηση της πολιτικής μέσω της τηλεόρασης έχει συμβάλει στην εμφάνιση και στην ανάδειξη υποψηφίων από «το πουθενά». Σε όλες σχεδόν τις δυτικές χώρες, αλλά κυρίως στις ΗΠΑ, η μετάβαση από την οργανωμένη πολιτική στην προσωπική πολιτική συνέβη τη δεκαετία του 1970. Έκτοτε, όλο και συχνότερα εμφανίζονται στο πολιτικό στερέωμα υποψήφιοι που είτε είχαν οι ίδιοι διατελέσει διασημότητες της βιομηχανίας του θεάματος, είτε, κυρίως, ιδιοποιούμενοι τις τεχνικές του αναδεικνύονται σε αστέρες της πολιτικής. Συχνά λοιπόν, όταν υπάρχουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις στην πολιτική κουλτούρα μιας χώρας, η τηλεόραση αναδεικνύει άτομα σε πολιτικά πρόσωπα τα οποία αφ’ εαυτών δεν είναι και δεν θα μπορούσαν να είναι δημόσιες προσωπικότητες.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να πούμε ότι η προσωποποίηση της πολιτικής δεν είναι ένα τυχαίο ή παρεπίμπτον στοιχείο της τηλεοπτικής πολιτικής επικοινωνίας που θα μπορούσε ίσως να εκλείψει εάν οι δημοσιογράφοι, οι τηλεσκηνοθέτες και οι παραγωγοί έδειχναν περισσότερο επαγγελματικό ζήλο. Αντίθετα, είναι ένα δομικό στοιχείο της εμπορικής τηλεόρασης και της πολιτικής επικοινωνίας στα πλαίσια της κοινωνίας του θεάματος. Και εξηγούμεθα: Η τηλεόραση απευθύνεται σε ένα ασυνήθιστα μεγάλο, για άλλες εποχές, και ετερόκλητο κοινό. Για να διατηρήσει υψηλά ποσοστά τηλοψίας στις πολιτικές εκπομπές υποχρεούται να υιοθετήσει έναν όσο το δυνατό πιο πάνω-από-τα κόμματα, αφανάτιστο και ομοιογενή και αντικειμενικό πολτικό λόγο.

Από την άλλη μεριά, όταν οι πολιτικοί εμφανίζονται στην τηλεόραση και απευθύνονται σ’ αυτό το ετερόκλητο κοινό, για να γίνουν κατανοητοί, αναγκάζονται συχνά να μιλήσουν με όσο το δυνατόν γενικόλογα, ουδέτερα και «πολυσυλεκτικά» επιχειρήματα. Και αυτό γιατί το μοντέλο λειτουργίας της εμπορικής τηλεόρασης δεν «επιτρέπει» ιδιαίτερες εξειδικεύεσεις κατά θέματα ή κατά τα ενδιαφέροντα επιμέρους κοινωνικών ομάδων. Κάτι όμως που εξυπηρετεί την απήχηση του πολιτικού και είναι σχετικά εύκολο να κατανοηθεί από το κοινό είναι ο τονισμός των προσωπικών και «ανθρώπινων» χαρακτηριστικών του: οι προθέσεις του, τα κίνητρά του, τα ατομικά του χαρίσματα, οι δεσμεύσεις του και βεβαίως η ικανότητά του να αντιπαρέρχεται τους διαξιφισμούς των δραματοποιημένων πολιτικών συζητήσεων. Το πρόσωπο στην οθόνη είναι πιο προσιτό σε σύγκριση με τις διαδικασίες, τους νόμους, τους κανονισμούς και τις τακτικές του πολιτικού σκηνικού. Είναι η καλλιέργεια της προσωπικής εικόνας που ενδιαφέρει πρωτίστως τον πολιτικό, δεδομένο ότι μ’ αυτή μπορεί πιο εύκολα να ταυτισθεί ο πολίτης-τηλεθεατής, ιδιαίτερα μάλιστα όταν δεν επειδεικνύει αξιοσημείωτο πολιτικό ενδιαφέρον. Άρα λοιπόν η προσωποποίηση της πολιτικής εξυπηρετεί και τα οικονομικά της τηλεόρασης αλλά και την προβολή των πολιτικών, μιας και το κοινό τους συμφέρον είναι να μείνει ο τηλεθεατής στο κανάλι. […]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

What’s this?

You are currently reading οπτικοποίηση της πολιτικής – εκλογές, τηλεόραση και πολιτικός λόγος at το παραμυθι της πολης.

meta

%d bloggers like this: